وامّا احاديثى كه در تأويل اين آية وارد شده است چند نوع است : أول آنكه : علي بن إبراهيم در تفسير خود روايت كرده است از حضرت صادق عليه السّلام كه : مشكاة ، حضرت فاطمه است ؛ فِيها مِصْباحٌ مصباح در اينجا حضرت امام حسن عليه السّلام است ؛ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ اين مصباح ، حضرت امام حسين عليه السّلام است ، وچون هر دو از يك نورند تعبير از هر دو به مصباح نموده‌اند ، وفرموده كه : مراد به زجاجه نيز حضرت فاطمه عليها السّلام است ، يعنى گويا فاطمه عليها السّلام كوكب درخشنده است ميان زنان دنيا وزنان أهل بهشت ؛ وشجرهء مباركه ، إبراهيم عليه السّلام است ؛ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يعنى : نه يهوديّه ونه نصرانيّه است ؛ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ يعنى : نزديك است كه علم از أو واز ذرّيّهء أو بجوشد ؛ نُورٌ عَلى نُورٍ يعنى : امامي از أو بهم مىرسد بعد از امامي ؛ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ يعنى : هدايت مىكند خدا بسوى أئمة عليهم السّلام هر كه را مىخواهد « 1 » . وكلينى وفرات بن إبراهيم نيز اين روايت را به چندين سند روايت كرده‌اند « 2 » . وعلّامه رحمه اللّه در كشف الحق وابن بطريق در عمده وسيّد ابن طاووس در طرايف از ابن مغازلى شافعي قريب به اين مضمون را روايت نموده‌اند ، وگفته‌اند : مشكاة ، فاطمه است ؛ ومصباح ، حسن وحسين عليهم السّلام است ؛ وفاطمه ، كوكب درخشنده بود ميان زنان عالميان . . . تا آخر « 3 » . واز جهت مزيد توضيح وتشبيه وتطبيق بر مشبّه مىگوئيم كه : چون حضرت إبراهيم عليه السّلام أصل وعمدهء أنبياء عليهم السّلام بود ، وأنبياء به منزلت شاخه‌هاى أو بودند واز شاخه‌هاى مختلف منشعب شد از أنبياء وأوصياء در فرزندان إسحاق كه بنى اسرائيلند ودر فرزندان إسماعيل كه عمدهء ايشان حضرت رسول صلّى اللّه عليه وآله وسلّم واوصياى اويند واز ايشان أنوار عظيمه در سه فرقه از أهل كتب كه يهود ونصارى ومسلمانان باشند ساطع گرديد . پس إبراهيم عليه السّلام به منزلهء شجرهء زيتونه است از جهت ابن شعب وأنوار ، وچون تحقق ثمار

--> ( 1 ) . تفسير قمى 2 / 102 - 103 ؛ تأويل الآيات الظاهرة 1 / 360 . ( 2 ) . كافى 1 / 195 ؛ تفسير فرات كوفي 282 . ( 3 ) . نهج الحق 207 - 208 ؛ عمدهء ابن بطريق 356 ؛ طرائف 135 ؛ مناقب ابن المغازلي 263 .